Bu çok katmanlı tarihin en önemli izlerinden biri de bölgeye serpişilmiş eski kiliseler ve şapel kalıntılarıdır. Günümüze sağlam ulaşabilmiş birkaç örnek dışında pek çoğu artık sadece taş duvar izleri, köy hafızası veya yöre adlarında yaşamaktadır. Yine de Rize’nin tarihî coğrafyasını okumak isteyenler için bu yapılar, geçmişe açılan değerli kapılar niteliğindedir.
Aşağıda, Rize il genelinde günümüzde hâlâ görülebilen ya da tarihi kayıtlarda yer alan en belirgin kilise ve şapel yapıları yer almaktadır:
1. Küçük Ayvasıl Kilisesi (Rize Merkez)
Rize’nin en bilinen ve en sağlam durumdaki kilisesi olan Küçük Ayvasıl, 9. yüzyıla uzanan Bizans kökenli bir ibadethanedir. Bugün Rize Müzesi’nin yanında yer alan yapı, kareye yakın planı ve kubbesiyle bölgedeki mimari geleneğin nadir örneklerinden biridir. Dönemsel restorasyonlarla günümüze kadar korunmuş olması, onu şehir merkezinin en önemli tarihî duraklarından biri yapar.
2. Zilkale Şapeli (Çamlıhemşin)
Fırtına Vadisi’nin simgesi Zilkale’nin orta sur bölümünde bulunan küçük şapel, ziyaretçilerin en çok ilgisini çeken öğelerden biridir. Askerî bir yapının içinde olmasına rağmen, buradaki ibadet mekânı kalenin aynı zamanda bir yaşam alanı olduğunu gösterir. Bugün kaleyi gezenler, surların içinde bu küçük yapının izlerini rahatça görebilir.
3. Ardeşen Kilisesi (Ardeşen - Çiftekavak)
Çiftekavak Mahallesi’nde yer alan bu kilise, Orta Çağ’ın geç dönemlerine tarihlendirilmektedir. Çatısı çökmüş olsa da duvarlarının bir bölümü hâlâ ayaktadır. Bölgedeki en belirgin köy kiliselerinden biri olması, Ardeşen’in tarihsel dokusuna önemi bir katkı sağlar.
4. Tibet Kilisesi Kalıntısı (Çamlıhemşin - Şenyuva)
Şenyuva’nın “Tibet” mevkiinde bulunan bu yapı, köyün tarihi kimliğinin önemli parçalarındandır. Ancak günümüzde büyük ölçüde yıkılmış durumdadır. Yine de eski taş örgüsü, konumu ve yöre halkının hafızası, Tibet Kilisesi’nin geçmişte bölgenin önemli bir ibadet mekânı olduğunu kanıtlar niteliktedir.
5. Ciha Kalesi Şapeli (Pazar)
Pazar ilçesindeki Ciha Kalesi, bir gözetleme noktası olarak inşa edilmiş olsa da içindeki küçük şapel kalıntısı, kalede yaşamın sadece askerî amaçlarla sınırlı kalmadığını göstermektedir. Bugün kale ziyaret edildiğinde bu küçük ibadet alanının izleri hâlâ seçilebilmektedir.
6. Kaybolan İzler ve Yok Olma Tehlikesindeki Yapılar
Pazar – Ocak Köyü Kilisesi: Bölge tarihinin önemli parçalarından biri olan bu köy kilisesi, ne yazık ki 2010’lu yıllarda yapılan yol ve inşaat çalışmaları sırasında büyük oranda tahrip edilmiştir.
Elevit Yaylası: Yaylada “Kilise Sırtı” gibi adların varlığı, geçmişte burada bir ibadethanenin bulunduğunu gösterse de bugün ortada görünür bir yapı kalmamıştır.
Kale-i Bala (Çamlıhemşin): Burada bazı kaynaklar şapel olabileceğini belirtse de yapılan incelemeler daha çok sarnıç benzeri yapıların varlığını işaret etmektedir. Dolayısıyla Zilkale’deki gibi kesin bir şapel tespiti tartışmalıdır.
Rize’nin Kültürel Mirasına Sahip Çıkmak
Rize'deki kilise ve şapel kalıntıları yalnızca birer yapı değil; bölgenin çok kültürlü tarihinin sessiz tanıklarıdır. Bir kısmı ayakta, bir kısmı toprak altında olsa da her biri, Hemşin’den Laz kültürüne, Bizans’tan Osmanlı’ya uzanan geniş bir tarihsel yelpazenin izlerini taşımaktadır.
Bu mirasın korunması ve gelecek nesillere aktarılması, hem Rize’nin turizm potansiyelini artıracak hem de bölgenin kültürel çeşitliliğini daha görünür kılacaktır.
İlyas GÜR
Editör
