Yazan Yakup Özkan
Rize’nin köklü yerleşimlerinden biri olan Portakallık Mahallesi, geçmişten günümüze uzanan tarihiyle dikkat çeken önemli bir mahalledir. Bugün “Portakallık” adıyla bilinse de, bu bölgenin eski adı “Haldoz” olarak bilinmektedir. 1850’li yıllarda yalnızca bugünkü mahalleyi değil, aynı zamanda “Bağdatlı” ve “Sırahoz (Çorapçılar)” mahallelerini de kapsayan daha geniş bir yerleşim alanını ifade etmekteydi.
“Haldoz” isminin kökeni üzerine yapılan araştırmalar, bölgenin tarihine ışık tutmaktadır. Yazar Osman Coşkun’a göre bu kelimenin kökü “Hald” olup, Karadeniz’in eski yerli halklarından birine dayanmaktadır. Bu kök, zamanla “Kaldi” ve ardından “Halt” şeklinde kullanılmıştır. Kelimenin sonundaki “oz/öz” eki ise Türkçede vadi, dere yatağı, dağ arası geçit gibi coğrafi anlamlar taşımaktadır. Bu bilgiler ışığında “Haldoz” kelimesi, “Haldilerin vadisi” anlamına gelmektedir. Bu anlam, bölgenin hem coğrafi yapısını hem de tarihsel kimliğini yansıtan önemli bir ipucu sunar.
Tarihi kaynaklar da bu yorumu destekler niteliktedir. Antik Yunan tarihçi Ksenophon, M.Ö. 400’lü yıllarda kaleme aldığı ünlü eseri Anabasis (Onbinlerin Dönüşü)’nde Karadeniz bölgesinde yaşayan kavimlerden söz eder. Bu kavimler arasında “Khalybler” ya da “Halibler” olarak bilinen topluluk, savaşçı kimlikleri ve demir işçiliğindeki ustalıklarıyla öne çıkmaktadır. Ksenophon’un anlatımına göre bu halk, savaşta cesur ve göğüs göğüse mücadeleden kaçınmayan bir yapıya sahiptir.
Türk tarihçileri de bölgenin etnik ve kültürel yapısına dair önemli değerlendirmelerde bulunmuştur. Necati Demir, Ksenophon’un aktardığı kavimlerin Karadeniz hattında yoğun olarak yaşadığını ve bu toplulukların Yunan kökenli olmadığını belirtmektedir. Aynı şekilde Kenan İnan, Doğu Karadeniz’e yerleşimlerin çok eski dönemlere uzandığını, M.Ö. III. binlerden itibaren bölgede Proto Türk olarak değerlendirilen toplulukların varlık gösterdiğini ifade eder. Bu görüşler, bölgenin tarih boyunca farklı medeniyetlere ev sahipliği yaptığını ortaya koymaktadır.
Bir diğer önemli isim olan Faruk Sümer de söz konusu kavimlerin Yunan asıllı olmadığını vurgulayarak, bölgenin etnik çeşitliliğine dikkat çeker. Tüm bu bilgiler, Haldoz’un yalnızca bir yer adı olmadığını, aynı zamanda derin bir tarihsel ve kültürel birikimin simgesi olduğunu göstermektedir.
Mahallenin ismi zamanla değişime uğramış ve Osmanlı döneminin sonlarına doğru farklı bir kimlik kazanmıştır. Enver Paşa’nın talimatları doğrultusunda, 3 Temmuz 1916 tarihinde Trabzon Valiliği tarafından yürütülen yer isimlerini değiştirme çalışmaları kapsamında “Haldoz” ismi “Portakallık” olarak değiştirilmiştir. Bu değişim, dönemin idari ve kültürel politikalarının bir yansıması olarak değerlendirilmektedir.
Sonuç olarak Portakallık Mahallesi, yalnızca bir yerleşim yeri değil; kökleri antik çağlara uzanan, farklı kültürlerin izlerini taşıyan ve tarih boyunca önemli dönüşümler yaşamış bir bölgedir. “Haldoz”dan “Portakallık”a uzanan bu isim yolculuğu, Rize’nin zengin tarihsel dokusunun küçük ama anlamlı bir parçasını oluşturmaktadır.
İlyas GÜR
Editör
