Renklerle Yön Bulan Bir Medeniyet
Bugün yön tarif ederken pusulaya, haritaya ya da telefondaki mavi oka bakıyoruz. Oysa eski Türkler için yön bulmak sadece coğrafi bir mesele değildi; aynı zamanda renklerle örülmüş bir dünya görüşüydü. Onlar için her yönün bir rengi, her rengin bir anlamı vardı.
Doğu, güneşin doğduğu yerdi ve gök rengiyle, yani maviyle ifade edilirdi. Gök Tanrı inancının etkisiyle mavi; kutsallığı, yüceliği ve başlangıcı temsil ediyordu. Batı ise ak, yani beyaz renkle anılırdı. Beyaz; saflığı, düzeni ve dengeyi simgelerdi. Kuzeye bakıldığında karşımıza kara, yani siyah çıkardı. Bu renk güçle, sertlikle ve bazen bilinmezlikle ilişkilendirilirdi. Güney ise kızıl renkti; hareketin, sıcaklığın, savaşın ve canlılığın yönüydü. Tüm bu yönlerin merkezinde ise sarı yer alırdı. Sarı, devletin kalbi, düzenin ve hâkimiyetin sembolüydü.
Bu renk–yön sistemi sadece sembolik değildi; devlet teşkilatından destanlara, boy adlarından coğrafi adlandırmalara kadar hayatın içine işlemişti. Ak Hunlar, Kara Hanlılar, Gök Türkler gibi isimler tesadüf değildi. Her biri, bir yönü ve o yönün taşıdığı anlamı temsil ediyordu.
Kısacası Türklerde renkler sadece gözle görülen tonlar değil, dünyayı anlamlandırmanın bir yoluydu. Renklerle yön bulan bu anlayış, bugün bile kültürümüzün derinlerinde yaşamaya devam ediyor.
Bir Ateş, Bir Yeniden Doğuş: Nevruz
Nevruzun kökeni, insanlığın doğayla kurduğu en eski bağlardan birine dayanır. Gece ile gündüzün eşitlendiği bu gün, Orta Asya’dan itibaren Türkler için yalnızca mevsimsel bir dönüşüm değil; yeniden doğuşun, dirilişin ve umudun simgesi olmuştur. Türk destanlarında Nevruz, demirin eritildiği, esaretin sona erdiği ve yeni bir başlangıcın mümkün olduğu gün olarak anlatılır.
Türkler için Nevruz, takvim yaprağından ibaret değildir. Ateşin üzerinden atlanırken kötülükler geride bırakılır, doğaya saygı gösterilir ve toplumsal birlik pekiştirilir. Geçmişte bazı dönemlerde ülkemizde kutlanması yasaklanmış olsa da, bugün Nevruz, Orta Asya kültürü ve bu kültürden etkilenen birçok coğrafyada, köklerimizi hatırlatan, geçmişle gelecek arasında köprü kuran güçlü bir kültürel miras olarak yaşamaya devam ediyor.
Bazı kültürler tarihini taşlara yazar, bazıları kitaplara… Türkler ise mitlerine ve ritüellerine işlemiş hafızasını. Bugün dönüp baktığımızda, eski Türk inanç dünyasının sadece geçmişte kalmış masallar olmadığını; hâlâ davranışlarımızda, sembollerimizde ve alışkanlıklarımızda yaşadığını görmek zor değil.
Gök Tanrı inancı, Türklerin evrenle kurduğu ilişkinin merkezindeydi. Gök, yer ve su kutsaldı; insan doğanın efendisi değil, onun bir parçasıydı. Bozkurt, kartal ve geyik gibi hayvanlar bu yüzden yalnızca hayvan değildi; yol gösteren, koruyan ve hatırlatan sembollerdi.
Bozkurt’un bir milleti karanlıktan aydınlığa çıkarması, aslında Türklerin zor zamanlarda yönünü kaybetmemesi gerektiğini anlatan güçlü bir metafordu.
Bozkırın Hafızası, Toplumun Kimliği: Mitler ve Ritüeller
Mitler ve ritüeller ise bu mitlerin hayata dokunan hâliydi. Toylar ve şölenler sadece eğlence değil, birlik ve düzenin tazelenmesiydi. Yuğ törenleri, ölümün bir son değil, başka bir yolculuk olduğuna dair derin bir kabullenişi yansıtırdı.
Ateşten atlamak, suya saygı göstermek, kurban sunmak… Hepsi insanın doğayla ve görünmeyenle kurduğu denge arayışının izleriydi.
Bu bütünün içinde çoğu zaman gözden kaçan ama çok anlamlı bir gelenek daha vardır: saç örme. Eski Türklerde saç, yalnızca estetik bir unsur değil; güç, kader ve kimliğin sembolüydü. Saç örmek düzeni, bağı ve disiplini temsil ederdi. Özellikle kadınların saçlarını örmesi, hem toplumsal aidiyetin hem de yaşam enerjisinin korunduğuna dair bir inancı yansıtırdı. Yas zamanlarında saçın çözülmesi, savaş öncesi farklı biçimlerde örülmesi; duyguların ve durumların sessiz bir diliydi adeta.
Bugün bu mitlerin ve ritüellerin çoğu gündelik hayatımızdan çekilmiş gibi görünebilir. Ama dikkatle bakıldığında, hâlâ oradalar. Kullandığımız sembollerde, anlattığımız hikâyelerde, hatta bazen farkında olmadan yaptığımız davranışlarda… Türk kültürü, geçmişi geride bırakmaz; onu bugünün içine ince ince örer. Tıpkı bir saç örgüsü gibi: her tel ayrı, ama anlamı ancak birlikteyken tamamlanır.
Gelelim zurnanın zırt dediği yere!..
Sen rengine, bayramına, mitolojine, ritüellerine sahip çıkmazsan bitileri de çıkıp bunları sana karşı kullanır.
Bu renkler PKK'ya aittir dersen ve yasaklarsan, Nevruz bizim değil deyip uzak durursan, ritüeller hurafedir deyip dinle çatıştırırsan, Türk destanları saçmalıktır deyip gençlere öğretmezsen sonuç bu olur.
Ergenekon Destanı'nda Bozkurt'un Türklere yol gösterdiğine saçmalık der, ama Arap destanı Taghribat Bani Hilal'de komutanın atlayarak 80 metrelik suru aştığına, Fars destani Şahname'de, Rustem'in tek başına orduları dize getirdiğine, Odysseia Destanı'nda da Aşil'in ölümsüzlüğüne inanır. Çünkü toplum din adına kültürümüze sokulan hurafeler yüzünden kendi kimliğinden, gelenek göreneklerinden uzaklaşmıştır. Her şeye rağmen, gençlerin yüreğinde, kendi kimliğine yönelik giderek bütün toplumu da saracak bir Nevruz ateşinin yandığını görebiliyorum.
Toplum sahipsiz, millet sahipsiz, Türkçe sahipsiz, Türk kültürü sahipsiz, Türk tarihi sahipsiz, Türkiye sahipsiz...
Mustafa Kemal Atatürk'ten sonra!..